İlişkisel Travma, Ötekinin Yokluğu veya Fazlalığı

Travma denildiğinde zihnimizde çoğunlukla tek bir an canlanır: Büyük bir kaza, ağır bir kayıp ya da sarsıcı bir felaket. Oysa bazı travmalar ne tek bir olayla ilişkilidir ne de belirgin bir anıyla... Bunlar, erken dönemde, henüz “ben” kurulmadan yaşanan ve geride kaybolmuş bir kendilik bırakan ilişkisel deneyimlerdir.

Psikanalist Donald W. Winnicott’a göre bu kaybın iki ana kaynağı vardır: Ötekinin yokluğu ve ötekinin fazlalığı. İkisi de en nihayetinde aynı sonuca varır: Gerçek kendiliğin geri çekilmesi, saklanması ve kaybolması.

Winnicott’a göre çekirdek felaket; henüz kendiliğini inşa edememiş bir bebeğin kapsayıcı bir ötekinden yoksun kalması ve aynı zamanda dışarıdan gelen dalıcı zorlamalarla işgal edilmesidir. Yani travmatik olan yalnızca “orada kimsenin olmaması” değil; bazen de “orada olanın çok fazla olması” ve bebeğin kendi ritmine zarar vermesidir.

Gerçek Kendilik ve Kucaklayıcı Çevre

Winnicott’a göre her bebeğin içinde, kendiliğinden ve özgün biçimde var olma potansiyeli bulunur. Bunu “Gerçek Kendilik” (True Self) kavramıyla ifade eder. Gerçek kendilik; spontanlık, yaratıcılık, canlılık ve kişinin kendi içinden gelen deneyimlerinin gerçekmiş gibi hissedilebilmesiyle ilişkilidir. Ancak bu potansiyel, başlangıçta kendi başına varlığını sürdürebilecek durumda değildir.

İşte burada “Kucaklayıcı Çevre” (Holding Environment) devreye girer. Anne ya da birincil bakım veren kişi, bebeğin henüz kendi başına taşıyamadığı deneyimleri ona “tutarak” taşır. Bu tutma işlevi hem fiziksel hem de duygusal ve zihinsel bir zemin oluşturur.

Kucaklayıcı çevre temel olarak:

• Bebeğin henüz düzenleyemediği kaygı ve bedensel gerilimleri taşımasına,
• İhtiyaçlarına uygun ve öngörülebilir bir çevre deneyimlemesine,
• “Orada güvenli bir öteki var.” hissini vererek güven duygusu geliştirmesine yardımcı olur.

Bu çevre “yeterince iyi” (good enough) olduğunda bebek, zamanla kendi deneyimlerini taşımayı ve düzenlemeyi öğrenir. Böylece dışarıdan sağlanan bu düzenleme, giderek içsel bir kapasiteye dönüşür.

Kendiliğin Yok Olmasına Yol Açan İki Dinamik

Winnicott’a göre travma, iki unsurun sonucundan doğar:

1. Kapsayıcı Ötekinin Yokluğu: Tutmanın (Holding) Yetersizliği

Bebek dünyaya geldiğinde, deneyimlerini anlamlandırabilecek gelişmiş bir zihinsel kapasiteye sahip değildir. Yoğun bir deneyim yaşadığında (açlık, korku, öfke) ve bu deneyimi taşıyacak bir kucaklayan çevre bulunmadığında, bebek bunu sindiremez.

Böyle anlarda bebeğin ihtiyacı, onun deneyimine duyarlı bir ötekinin varlığıdır. Ancak bakım veren çevre yetersiz kaldığında bebek bu yoğun yükle baş başa kalır. Burada söz konusu olan sadece fiziksel yokluk değildir; bakım veren fiziksel olarak orada olduğu halde bebeğin duygusal deneyimine uyumlanamıyor da olabilir. Dolayısıyla travmatik olan yalnızca ötekinin yokluğu değil, ötekinin ihtiyaç duyulan biçimde orada olmamasıdır.

2. Dalıcı Zorlamalar (Impingement)

Yokluk kadar yıkıcı olan ikinci bileşen ise varlığın “aşırı” ve “zorlayıcı” olmasıdır. Winnicott’un “impingement” kavramıyla ifade ettiği durum, çevreden gelen ve bebeğin kendi ritminde var olmasını kesintiye uğratan, onun kapasitesini aşan müdahaleleri anlatır.

Burada önemli bir ayrım vardır: Her dış müdahale travmatik değildir. Gelişim sürecinde bebeğin zaman zaman hayal kırıklığı yaşaması kaçınılmazdır; hatta tolere edilebilir hayal kırıklığı, koşullar uygunsa gelişime katkı sağlar. Sorun; bebeğin kapasitesini aşan, yoğun, zamansız veya sürekli müdahalelerin onun varoluşunu kesintiye uğratmasıdır.

Kapsayıcı çevre bebeğin kendi ritminde var olabilmesine alan açarken, dalıcı çevre onun üzerine kendi taleplerini yerleştirir. Bebek kendi içinden gelen spontan hareketi takip etmek yerine sürekli çevreden gelen uyarana yanıt vermek zorunda kalır. Bu uyaran çoğu zaman bebeğin ihtiyacına değil, ötekinin ihtiyacına hizmet eder.

Winnicott’un önemli ayrımlarından biri burada ortaya çıkar: “Olmak” (being) yerine “Tepki vermek” (reacting). Bebek sürekli tepki vermek zorunda kaldığında, kendi içsel deneyimiyle temas kurmak yerine çevrenin beklentilerine uyum sağlamaya başlar.

Çekirdek Felaket ve “Sahte Kendilik” Yapılanması

Kapsamayan ve sürekli dalıcı müdahalelerde bulunan bir çevre karşısında kendilik, varlığını koruyabilmek için tek bir çare bulur: Geri çekilmek ve maskelenmek.

Dış dünyanın talep ve zorlamalarına uyum sağlayan bir “Sahte Kendilik” (False Self) inşa edilir. Sahte kendilik dışarıya karşı “uslu, uyumlu ve beklentileri karşılayan” biri olurken, “Gerçek Kendilik” (True Self) derinlerde saklanır.

Sahte kendilik sıklıkla şu şekillerde kendini gösterir:

• Sürekli bir işgal edilme ve sınırların ihlal edilmesi kaygısı,
• Kendi arzularını hissedememe ve ötekinin beklentilerine hapsolma,
• Derin bir içsel boşluk ve yabancılaşma hissi.

Winnicott’a göre sahte kendilik patolojik bir yapı değil, hayatta kalma stratejisidir. Kişi, gerçek kendiliğini tümden kaybetmemek için onu korumaya alır. Sahte kendilik, güvenli bir ilişki bulunana kadar gerçek kendiliği saklar.

Terapi Odasında Kapsayıcı Çevrenin Yeniden İnşası

Winnicottçu bakış açısıyla terapötik süreç, erken dönemde yaşanan bu kırılmanın işlendiği alandır. Terapi odası; danışanın dalıcı müdahalelere maruz kalmadan, kendi ritminde var olabileceği ve geçmişte deneyimleyemediği kapsayıcı çevreyi güvenle bulabileceği bir “geçiş alanı” sunar.

Çünkü terapi, yalnızca semptom giderme yeri değil; benliğin yeniden inşasıdır. Ve benlik ilişkisel bir zeminde bozulduğu için, onun iyileşmesi de zorlamaların olmadığı ve “olduğu gibi kapsandığı” yeni bir ilişkisel deneyimle mümkündür.

Klinik çalışmada terapistin işi, eksik kalan “tutulma” işlevini üstlenmek ve danışanın gerçek kendiliğinin yeniden ortaya çıkmasına alan açmaktır.

Terapist bu süreçte:

1. Duyguları fark eder: Danışanın henüz adlandıramadığı, dağınık ve kapsanmamış duygusal yükleri saptar.
2. Taşıma ve dayanma kapasitesi gösterir: Danışanın getirdiği yoğun kaygı veya öfkeye eyleme vurmadan dayanır; süreci kendi ruhsal kapsayıcılığıyla ayakta tutar.
3. Dönüştürerek geri yansıtır: Bu duyguları danışana bir tehdit veya işgal olarak geri yüklemez; işlenmiş ve sindirilebilir biçimde sunar.

Terapistin dayanabildiği ve kapsayabildiği şeylere, danışan da zamanla dayanabilir ve kendi içsel kapsayıcısını geliştirebilir. Winnicott’un ifade ettiği gibi:

“Terapist, hastanın henüz taşıyamadığı şeyi onun yerine taşır; ta ki hasta onu kendisi taşıyabilecek hale gelene kadar.”