Rol Model Olmak Kusursuz Olmak Değildir

Ebeveynler çocuklarına pek çok şey öğretmeye çalışır. Sakin konuşmasını, duygularını ifade etmesini, sorumluluk almasını, hata yaptığında yeniden denemesini ve gerektiğinde yardım istemesini ister.

Bu sözler önemlidir. Ancak çocuk, söylenenleri evin içindeki gündelik hayatla birlikte anlamlandırır.

Bir plan bozulduğunda yetişkinler ne yapıyor? Evde biri yorulduğunda buna nasıl karşılık veriliyor? Bir hata olduğunda suçlu mu aranıyor, çözüm mü düşünülüyor? İnsanlar birbirleriyle aynı fikirde olmadıklarında ilişki devam edebiliyor mu?

Çocuğun öğrendiği pek çok şey, kendisine doğrudan bir ders verilmediği bu anlarda şekillenir.

Çocuk yalnızca kendisine yapılanı izlemez

Çocuk, ebeveyninin yalnızca kendisiyle kurduğu ilişkiye bakmaz. Ebeveynlerin birbirleriyle, yakınlarıyla ve dışarıdaki insanlarla nasıl konuştuğunu da görür.

Evde bir anlaşmazlık yaşandığında herkes birbirinin sözünü kesiyorsa çocuk, anlaşmazlıkların ancak ses yükselterek sürdürülebileceğini düşünebilir. İnsanlar sakinleştikten sonra yeniden konuşabiliyorsa aynı fikirde olmamanın ilişkinin sona ermesi anlamına gelmediğini görebilir.

Burada önemli olan evde hiç tartışma yaşanmaması değildir. Çatışmanın nasıl sürdürüldüğü ve sonrasında ne olduğudur.

Bir yetişkin, “Bu konuşmada sesimi yükselttim. Böyle söylemem doğru değildi ama konuştuğumuz konu hâlâ önemli” dediğinde iki şeyi bir arada taşır: Kendi davranışının sorumluluğunu alır ve ifade ettiği ihtiyaçtan ya da koyduğu sınırdan vazgeçmez.

Çocuk böylece özür dilemenin güç kaybetmek olmadığını öğrenebilir.

Öfke nasıl yaşanıyor?

Çocuğa “Öfkelenebilirsin ama kimseyi incitmemelisin” diyebiliriz. Bu cümle ona önemli bir yön gösterir. Bunun yanında çocuk, yetişkinlerin öfkelendiğinde ne yaptığını da izler.

Evde öfke ses yükseltmek, kapıları çarpmak ya da karşıdakini suçlamakla ifade ediliyorsa çocuk, zor duyguların ancak bu şekilde dışarı çıkabildiğini düşünebilir. Yetişkin öfkelendiğini fark edip konuşmaya ara verebiliyor, sakinleştikten sonra geri dönebiliyor ve duygusunu adlandırabiliyorsa başka bir ihtimal görür.

Elbette hiçbir yetişkin her zaman sakin kalamaz. Bazen sabır tükenir ve ses yükselir. Böyle bir anın ardından “Çok öfkeliydim ama sana bu şekilde konuşmam doğru değildi” diyebilmek de çocuğa önemli bir şey gösterir: Öfke davranışı açıklayabilir fakat incitici davranışın sorumluluğunu ortadan kaldırmaz.

Çocuk yalnızca öfkelenmemeyi değil, öfkelendiğinde yeniden nasıl ilişki kurulabileceğini de öğrenir.

Sınırlar yalnızca söylenişiyle değil, uygulanışıyla da öğretir

Sınır koymak çocuğun her isteğini reddetmek ya da onun duygusunu susturmak değildir. Çocuğun isteği gerçekleşmeyebilir ve yine de yaşadığı hayal kırıklığına yer açılabilir.

“Bugün yeni bir oyuncak almayacağız. Buna üzülmeni anlıyorum” diyen bir yetişkin hem sınırı korur hem de çocuğun duygusunu kabul eder. Çocuk böylece bir duygunun görülmesi için her isteğin yerine getirilmesi gerekmediğini anlayabilir.

Sınırların yetişkinler arasındaki ilişkilerde nasıl yaşandığı da önemlidir. Ebeveyn kendi istemediği bir şeye suçluluk duymadan hayır diyebiliyor mu? Başka biri sınır koyduğunda bunu kişisel bir reddedilme olarak mı görüyor? Yalnız kalmaya veya bir işi ertelemeye ihtiyaç duyduğunda bunu ifade edebiliyor mu?

Çocuk, sınırların yalnızca kendisine uygulanan kurallar olmadığını; insanların kendilerini ve ilişkilerini korumalarının bir yolu olabileceğini bu anlarda görebilir.

Hata yaptığımızda kendimize nasıl davranıyoruz?

Çocukların hata yaparak öğrenmesini isteriz. Fakat yetişkin kendi hatasıyla karşılaştığında ne yapıyor?

Yanlış bir karar verdiğinde kendine kızıyor mu? Bir işi unuttuğunda bütün gününü başarısız ilan ediyor mu? Yoksa hatayı fark edip çözüm arayabiliyor mu?

“Ben zaten hiçbir şeyi beceremiyorum” demekle “Bunu unuttum, şimdi nasıl telafi edebilirim?” demek aynı şeyi öğretmez. İlk cümle yapılan hatayı kişinin bütün kimliğine yayar. İkinci cümle ise hatayı kabul ederken değişim için alan bırakır.

Çocuk, yetişkinin yalnızca ona söylediği destekleyici sözleri değil, kendi hakkında kurduğu cümleleri de duyar. Kendimize yönelttiğimiz sertlik fark etmeden evin ortak diline dönüşebilir. Aynı şekilde kendimize gösterdiğimiz anlayış da çocuğa insanın hata yaparken değerini kaybetmediğini gösterebilir.

Yardım istemek ve sorumluluğu paylaşmak

Çocuktan zorlandığında yardım istemesini bekleyebiliriz. Ancak yetişkinlerin her şeyi tek başına yapmaya çalıştığı bir evde yardım istemek kolay görünmeyebilir.

Yardım talep etmek, sorumluluğu başkasına bırakmak değildir. Bazen sorumluluğun bir parçasıdır. “Bu işi yetiştirmekte zorlanıyorum, birlikte yapabilir miyiz?” diyebilen bir yetişkin hem kendi sınırını tanır hem de iş birliğini görünür hâle getirir.

Ev işlerinin, bakımın ve aile içindeki sorumlulukların paylaşılması da çocuğa emeğin nasıl dağıldığını gösterir. Burada yalnızca çocuğa verilen küçük görevler değil, yetişkinlerin birbirlerinin yükünü fark edip etmediği de önemlidir.

Birinin sürekli hizmet ettiği, diğerlerinin bunu doğal kabul ettiği bir ev ile herkesin yaşına ve imkânına göre sorumluluk aldığı bir ev aynı şeyi göstermez.

Ekran kullanımında çocuk ne görüyor?

Ekran sınırları birçok evde gerilim yaratır. Çocuktan telefonu ya da tableti bırakmasını istemek gerekebilir. Bunun yanında çocuk, yetişkinlerin ekranla kurduğu ilişkiyi de izler.

Yemek sırasında telefon masada mı? Bir konuşmanın ortasında bildirimlere bakılıyor mu? Sıkıldığımızda elim hemen ekrana mı gidiyor?

Çocuk her ekran kullanımının nedenini ayırt edemeyebilir. Yetişkinin işi, haberleşmesi ve günlük sorumlulukları telefonun içinde olsa bile dışarıdan görünen şey uzun süre ekrana bakmasıdır.

Bu nedenle kullanımın amacını açıklamak işe yarayabilir: “Şimdi işle ilgili bir mesaja cevap vereceğim, ardından telefonu bırakacağım.” Yemek sırasında telefonları kenara koymak veya belirli zamanları ortaklaşa ekransız geçirmek de sınırın yalnızca çocuğa uygulanmadığını gösterir.

Amaç ebeveynin hiç telefon kullanmaması değildir. Kendi ekran alışkanlığını da fark edebilmesi ve aile içinde mümkün olduğunca tutarlı bir düzen oluşturabilmesidir.

Bilmediğimizde ne yapıyoruz?

Çocuklar, yetişkinlerin her sorunun cevabını bilmediğini zamanla fark eder. Böyle anlarda verdiğimiz tepki de onlar için bir örnek olabilir.

Bilmediğimiz bir şeyi gizlemeye çalışmak yerine “Bunu bilmiyorum, birlikte araştırabiliriz” diyebilmek, bilmemeyi bir eksiklik olmaktan çıkarır. Fikrimizi yeni bir bilgiyle değiştirebilmek de yanılmanın utanılacak bir şey olmadığını gösterir.

Çocuk böylece öğrenmenin yalnızca okulda gerçekleşmediğini; yetişkinlerin de merak edebildiğini, soru sorabildiğini ve düşüncelerini yeniden değerlendirebildiğini görebilir.

Yetişkin olmak bütün cevaplara sahip olmak anlamına gelmez. Bazen nasıl ilerleyeceğini bilmese bile duruma bakabilmek ve öğrenmeye açık kalabilmektir.

Söylediğimizle yaptığımız uyuşmadığında

Hiçbir ebeveyn her zaman kendi değerleriyle tam uyumlu davranamaz. Çocuğa bağırmamasını söylerken sesimizi yükseltebilir, ekran süresini sınırlarken telefonu elimizden bırakamayabilir ya da yardım istemesini desteklerken bütün yükü tek başımıza taşımaya çalışabiliriz.

Bu çelişkiler tek başına kötü ebeveyn olduğumuzu göstermez. Önemli olan, aradaki farkı gördüğümüzde ne yaptığımızdır.

Çelişkiyi fark etmek için kendimizi suçlamamız gerekmez. Yaşananı açıkça ifade etmek yeterli olabilir:

“Senin sakin konuşmanı isterken ben sesimi yükselttim. Bu doğru değildi.”

Ardından sınırın hâlâ geçerli olduğu söylenebilir:

“Öfkelendim ama oyuncakları fırlatmama kuralımız devam ediyor. Bunu daha sakin konuşabiliriz.”

Böylece çocuk hem yetişkinlerin davranışlarından sorumlu olduğunu hem de özür dilemenin sınırları ortadan kaldırmadığını görebilir.

Rol modellik bir gösteri değildir

Çocuk bizi izliyor diye her hareketimizi kontrol etmeye çalışmak ebeveyni yorabilir. Rol model olmak, çocuğun karşısında sürekli doğru davranmaya çalışılan bir performans değildir.

Bazen sabırsızlanabilir, gereğinden sert konuşabilir veya daha sonra doğru bulmayacağımız bir tepki verebiliriz. Çocuğun göreceği tek şey hata değildir. Hatanın ardından ne yaptığımızı da görür.

Geri dönmek, açıklamak, özür dilemek ve yeniden denemek de rol modelliğin bir parçasıdır.

Çocuğun kusursuz bir yetişkine ihtiyacı yoktur. Kendi davranışını fark edebilen, gerektiğinde yönünü değiştirebilen, ilişkiye geri dönebilen ve öğrenmeye devam eden bir yetişkin de güçlü bir örnektir.