OTİZM

Otizmin Nedenleri ve Erken Belirtileri

Aileler İçin Bilgilendirici Yazı

Otizm spektrum bozukluğu (OSB), sosyal iletişim ve etkileşim biçimlerinde farklılıklar ile sınırlı, yoğun ya da tekrarlayıcı davranış ve ilgi örüntüleriyle kendini gösterebilen nörogelişimsel bir durumdur. Otizm her çocukta aynı şekilde görülmez. Bazı çocuklar sözel iletişimi rahatlıkla kullanırken bazıları konuşmayı daha geç geliştirebilir veya farklı iletişim yollarına ihtiyaç duyabilir. Çocukların güçlü yönleri, gelişim özellikleri ve destek ihtiyaçları birbirinden farklıdır. Bu nedenle otizmi tek bir davranışla açıklamak yerine çocuğun gelişimini bir bütün olarak ele almak gerekir.

Otizmin Nedenleri Nelerdir?

Otizmin ortaya çıkışında tek ve herkes için geçerli bir neden bulunmamaktadır. Bilimsel araştırmalar, genetik özelliklerin ve bazı çevresel etkenlerin birlikte rol oynayabileceğine işaret etmektedir. Bununla birlikte, bu etkenlerin her çocuk üzerindeki etkisi aynı değildir ve belirli bir çocukta otizmin neden ortaya çıktığını her zaman kesin olarak açıklamak mümkün değildir. Bilimsel bilgi bu alanda gelişmeye devam etmektedir.

Geçmişte otizm, anne-çocuk ilişkisindeki duygusal uzaklık veya ebeveyn tutumlarıyla açıklanmaya çalışılmıştır. Ancak bu yaklaşım günümüzde bilimsel olarak kabul görmemektedir. Otizm, ebeveynlerin çocuklarına yeterince sevgi göstermemesi, ilgisizliği ya da yanlış çocuk yetiştirme biçimleri nedeniyle ortaya çıkmaz. Benzer şekilde, çocukluk çağı aşılarının otizme neden olduğu iddiası da bilimsel kanıtlarla desteklenmemektedir.

Aileleri suçlamak veya suçluluk duygusunu artırmak yerine çocuğun gelişimsel özelliklerini anlamaya ve uygun desteğe erişmesine odaklanmak önemlidir.

Otizmin Erken Belirtileri Nasıl Fark Edilir?

Otizmin belirtileri çoğunlukla erken çocukluk döneminde fark edilebilir; ancak ortaya çıkış zamanı, görünümü ve belirginliği çocuktan çocuğa değişir. Bazı çocuklarda sosyal iletişim farklılıkları öne çıkarken bazılarında tekrarlayıcı davranışlar, yoğun ilgi alanları veya değişikliklere uyum sağlama güçlüğü daha dikkat çekici olabilir.

Değerlendirmeye değer olabilecek bazı özellikler şunlardır:

• Sosyal iletişim ve etkileşim: Karşılıklı etkileşimi başlatmakta veya sürdürmekte, ilgisini ve sevincini başkalarıyla paylaşmakta zorlanma.
• Jest ve mimikler: İşaret etme, el sallama veya yüz ifadelerini iletişim amacıyla kullanma ya da başkalarının iletişim işaretlerini anlama biçiminde farklılıklar.
• Dil ve iletişim: Konuşmanın gecikmesi, sözcükleri veya duyulan ifadeleri tekrarlama ya da dili karşılıklı iletişim kurmak için kullanmakta güçlük yaşama. Bununla birlikte, otizmli her çocuğun konuşması gecikmez.
• Tekrarlayıcı davranışlar: El çırpma, sallanma, nesneleri belirli biçimlerde sıralama veya bazı hareketleri sık sık tekrarlama.
• Rutinler ve ilgi alanları: Günlük düzen değiştiğinde belirgin zorlanma, aynı etkinlikleri sürdürme isteği veya belirli konulara yoğun ilgi gösterme.
• Duyusal özellikler: Ses, ışık, dokunma, koku ya da bazı dokulara karşı alışılmışın dışında hassasiyet veya daha az tepki gösterme.

Bu özelliklerden birinin veya birkaçının görülmesi tek başına otizm tanısı anlamına gelmez. Önemli olan davranışların çocuğun genel gelişimi içindeki örüntüsü, ne sıklıkta görüldüğü, farklı ortamlarda ortaya çıkıp çıkmadığı ve günlük yaşamı nasıl etkilediğidir.

Göz teması kurabilmek, sarılmayı sevmek veya konuşuyor olmak da tek başına otizmi dışlamaz. Her çocuğun gelişim hızı ve iletişim biçimi farklı olabilir; belirtiler mutlaka bütüncül değerlendirilmelidir.

Erken Değerlendirme ve Desteğin Önemi

Ebeveynler, çocuklarının gelişimini yakından gözlemleyen önemli kişilerdir. İletişim, oyun, sosyal etkileşim veya gelişim basamakları konusunda içlerine sinmeyen bir durum olduğunda bunu bir uzmanla paylaşmaları, gereksiz kaygı yaratmak için değil, çocuğun ihtiyaçlarını zamanında anlamak için bir fırsattır.

Değerlendirme sürecinde aile gözlemleri, gelişim öyküsü ve çocuğun farklı ortamlardaki davranışları birlikte ele alınır. Tanı yalnızca tek bir belirtiye veya tarama aracına dayandırılmaz.

Çocuğunuzun sosyal iletişiminde, dil gelişiminde veya davranış örüntülerinde sizi düşündüren farklılıklar varsa çocuk ve ergen ruh sağlığı ve hastalıkları uzmanına ya da gelişimsel değerlendirme konusunda yetkin bir sağlık ekibine başvurabilirsiniz. İhtiyaca göre çocuk gelişimi, dil ve konuşma terapisi, psikoloji ve diğer ilgili uzmanlık alanlarından profesyoneller destek sürecine katkı sağlayabilir.

Erken destek, çocuğu belirli bir kalıba sokmayı değil; iletişim kurma, öğrenme, günlük yaşama katılma ve kendi güçlü yönlerini geliştirme fırsatlarını artırmayı amaçlamalıdır.

Sonuç

Otizm hakkında doğru bilgi edinmek, erken belirtileri fark etmeyi kolaylaştırırken yanlış inanışların ve damgalamanın önüne geçmeye de yardımcı olur. Her çocuk kendine özgüdür; değerlendirme ve destek planı çocuğun güçlü yönleri, ihtiyaçları ve ailenin koşulları dikkate alınarak oluşturulmalıdır.

Erken farkındalık, anlayışlı bir yaklaşım ve bireysel ihtiyaçlara uygun destek, çocuğun ve ailesinin yaşam kalitesini güçlendirebilir.

Uzm. Klinik Psikolog Kübra Türkeri

Kaynakça

World Health Organization (WHO). Autism. https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/autism-spectrum-disorders

National Institute for Health and Care Excellence (NICE). (2017). Autism spectrum disorder in under 19s: Recognition, referral and diagnosis. https://www.nice.org.uk/guidance/cg128

Abidoğlu, Ü., Darıca, N. ve Gümüşçü, Ş. Otizm ve Otistik Çocuklar. İstanbul: Özgür Yayınları.